shadow

Engelse ziekte

week 35

Steeds vaker worden woorden die aan elkaar geschreven horen te worden, los geschreven. Omdat in het Engels woorden veel vaker los worden geschreven, wordt dit wel de Engelse ziekte genoemd. Soms ontstaat er een betekenisverschil door woorden wel of juist niet los te schrijven. Zo betekent ‘ten slotte’ ‘tot slot’, maar ‘tenslotte’ betekent ‘per slot van rekening’, ‘immers’. ‘Ten minste’ betekent ‘op zijn minst’, ‘tenminste’ betekent ‘althans’. En wie ergens heen gaat, gaat ergens naartoe, maar wie ergens heengaat, gaat daarna doorgaans nergens meer op eigen kracht heen. ‘Heengaan’ wordt vaak als synoniem van ‘sterven’ gebruikt.

Rachitis (Engelse ziekte) is een botaandoening die wordt veroorzaakt door een tekort (zelfstandig gebruikt, dus geen spatie) aan vitamine D en calcium. Het leidt tot kromme benen, maar voor zover niet bekend tot onjuist spatiegebruik.

Fijne verhaardag

week 34

Soms zijn de vingers de hersenen de baas. Als ik het woord ‘respect’ moet typen, wordt dat niet zelden ‘respecht’. Volgens mij zijn mijn vingers geconditioneerd om na ‘pec’ automatisch een h te typen, misschien omdat die er bij woorden als ‘pech’ en ‘specht’ hoort te staan. Verder wordt een achtjarig meisje soms een achtharig meisje en wil ik nog weleens iemand een fijne verhaardag wensen. Gelukkig vallen die foutjes me vrijwel direct op. En anders is er nog altijd de spellingscontrole.

Een duwende luipaard

Week 33

Een Spoonerisme is een stijlfiguur waarbij letters worden verwisseld binnen een woord of tussen woorden. De term dankt zijn naam aan de Britse dominee Spooner, die naar het schijnt vaak woorden verhaspelde. Zo zou hij tijdens een preek gezegd hebben: ‘The Lord is a shoving leopard,’ in plaats van: ‘The Lord is a loving shepherd’.

In Frankrijk noemt men deze stijlfiguur contrepetière. Battus heeft voor het Nederlands de term beukenootje bedacht.

Een synoniem van ‘anagram’ is ‘letterkeer’. Een Spoonerisme daarvan is ‘ketterleer’. Voor zover ik weet is er niet één woord dat een anagram van ‘anagram’ is, maar van ‘letterkeer’ zijn minstens twee anagrammen te maken, naast ‘ketterleer’ ook ‘etterkerel’.

Meer voorbeelden van Spoonerismen: krijshaan, bulleprak, blijgaan en kolderbar.

Colour cutter marble

week 32

Laatst ondertitelde ik een Australisch tv-programma over verbouwingen. Iemand vertelde trots dat ze ‘Calcutta marble’ hadden gekocht. “Het echte werk,” zei ze. “Het wordt in India in paleizen gebruikt.” Daarna werd ze gecorrigeerd. Ze hadden geen ‘Calcutta marble’, maar ‘colour cutter marble’ gekocht. Tenminste, dat stond in het bijgeleverde script.  Een zoektocht op Google leverde bijna 8 miljoen hits op, waarvan ongeveer 0 bruikbare. Na enig zoekwerk kwam ik erachter dat het hier om Calacatta marble ging. Lenin zei het al: Vertrouwen is goed, controle is beter.

Een ex-priemgetal

Week 31

Een priemgetal is een natuurlijk getal groter dan 1, dat slechts twee natuurlijke getallen als deler heeft, het getal 1 en het priemgetal zelf. 2 is een even priemgetal, alleen delen door 1 en door 2 levert een natuurlijk getal op. Alle andere even getallen zijn geen priemgetal, omdat ze niet alleen door zichzelf en door 1 deelbaar zijn, maar ook door 2. Vroeger werd 1 ook tot de priemgetallen gerekend, maar inmiddels niet meer. De hoofdstelling van de rekenkunde luidt: elk geheel getal groter dan 1 kan worden geschreven als het product van priemgetallen en dat is precies op één manier mogelijk, afgezien van de volgorde van de priemgetallen. Als 1 een priemgetal zou zijn, zou dat niet waar zijn.

Allemaal leuk en aardig, maar wat heb je nou aan priemgetallen? Aardig wat. Priemgetallen worden gebruikt voor de versleuteling van berichten, en ze bieden hele cicadenstammen goede bescherming tegen hun natuurlijke vijanden. De magicicada komen of om de 13 jaar, of om de 17 jaar boven de grond om zich voort te planten. Dat biedt voordelen. Neem de soorten die om de 13 jaar boven de grond komen. Als hun vijanden elk jaar boven de grond komen, worden ze een keer in de 13 jaar aangevallen. Komen hun vijanden eens in de twee jaar boven de grond, dan worden de cicaden een keer per 26 jaar aangevallen. Komen ze eens in de drie jaar boven de grond, dan worden ze elke 39 jaar aangevallen. Maar zouden de cicaden bijvoorbeeld elke 14 jaar boven de grond komen, dan zouden ze veel vaker worden aangevallen. Priemgetallen kunnen dus van levensbelang zijn.

Belangstbelangstellende

week 30

Wie zich beroepsmatig met taal bezighoudt, is vaak ook een taalliefhebber. Sommige taalprofessionals hanteren ook in hun vrije tijd het rode potlood als ze iets zien wat fout geschreven is. Ik niet, maar ik kan wel enorm genieten van taal, ook in mijn vrije tijd. Na een dag vol ondertitel- of vertaalwerk kijk ik vaak nog even tv of lees ik iets. Ook kan ik een beetje gelukkig worden als ik zomaar ergens een taalvondst doe. Zoals laatst op vakantie, op een boerencamping. Daar zag ik een zak met het opschrift ‘strostrooisel’. Een woord dat begint met een herhaling, twee keer het woord ‘stro’. Zou Battus daar in het Opperlans over hebben geschreven? Zo ja, dan kan ik het niet vinden. Ik noem het maar een echowoord. Bij ‘strostrooisel’ wordt een woord van vier letters herhaald. Zijn er echowoorden die met langere woorden beginnen? Iemand die belangstelling heeft voor het fenomeen belangst is een belangstbelangstellende. Belangst, zeven letters. Zou dat het langste echowoord zijn?

Er zijn natuurlijk ook woorden die beginnen en eindigen met dezelfde letters, met dezelfde lettergreep of met hetzelfde woord. Ooit kwam ik bij een puzzeltocht het volgende raadsel tegen: welke vier letters kunt u op de puntjes invullen om een woord te krijgen? Ond….ond. Ik heb het geraden. U ook?

Homograaf

week 29

Homografen zijn woorden die hetzelfde geschreven worden, maar verschillend worden uitgesproken en ook verschillen in betekenis. Voorbeelden zijn regent, voornaam en kantelen. Tijdens mijn vakantie kwam ik in een cryptogrammenboekje van Jan Meulendijks een prachtige homograaf van maar liefst 15 letters tegen.

Ik vind het niet prettig om mensen te bellen, ik stuur vaak liever een mailtje, omdat ik enige belangst heb. ‘Belangst’ lijkt de overtreffende trap van ‘belang’ te zijn. De vergrotende trap van ‘belang’ zou ‘belanger’ zijn, maar dat lijkt geen bestaand woord te zijn. Wel is er de vergelijking van Bélanger (ik zal u de formule besparen) en een aanhanger van Vlaams Belang heet een Vlaams Belanger. Hoe dan ook, als men aan belangst lijdt, brengt dat enige ellende met zich mee. Belangstellende kan men dus lezen als ‘geïnteresseerde’, maar ook als de misère die belangst met zich meebrengt.

Versvoeten

Week 28

Klassieke gedichten hebben vaak een strak metrum, een opeenvolging van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen.  Zo heb je de jambe, de trochee en de dactylus. Een jambe is één onbeklemtoonde lettergreep gevolgd door één beklemtoonde lettergreep, de trochee is één beklemtoonde gevolgd door één onbeklemtoonde lettergreep. De dactylus wordt gevormd door één beklemtoonde lettergreep gevolgd door twee onbeklemtoonde lettergrepen. Het woord ‘jambe’ is gek genoeg een trochee, het woord ‘trochee’ is een jambe. Het woord ‘dactylus’ is wel een dactylus.

Alle SI-voorvoegsels (milli, micro, nano, pico, kilo, mega, giga, tera etc.) zijn trocheeën.

Googol

Week 27

Een googol is een nogal groot getal: tien tot de honderdste, ofwel een 1 gevolgd door honderd nullen. Het is tien sedeciljard (een sedeciljard is een miljard tot de elfde macht). De naam is bedacht door Milton Sirotta, het neefje van de wiskundige Edward Kasner. Het welbekende Google is vernoemd naar dit getal. Dat de zoekmachine niet Googol heet, is te wijten aan een spelfout van Sean Anderson.

Het aantal deeltjes in het waarneembare heelal is veel kleiner dan een googol.

Een googol dient niet verward te worden met Nikolaj Gogol. Dat was een schrijver en dichter, die naar het schijnt weinig met wiskunde had.

Sinistere Dexter

Week 26

Wie ooit een aflevering van Dexter heeft gezien, of een van de boeken heeft gelezen waar de serie op is gebaseerd, zal kunnen beamen dat hoofdpersoon Dexter best sinister is.  Maar hier is meer aan de hand. Het woord ‘sinister’ betekent van oorsprong ‘links’ of ‘duister’. In de heraldiek worden de termen ‘sinister’ en ‘dexter’ gebruikt om ‘links’ en ‘rechts’ aan te duiden.  Linkshandigen werden vroeger als duivels gezien. Links is link en rechts is recht. Ambidexter (iemand die met beide handen even vaardig is) betekent eigenlijk ‘twee rechterhanden’. Het tegengestelde dus van iemand die twee linkerhanden heeft. Arme linkshandigen.